Bütün yazılar

Dönüşlü çatı, bir fiilin eylemini öznenin üzerine geri katlar; böylece eylemi yapan ile eylemin üzerinde gerçekleştiği kişi aynı olur — hepsini de fiilin üzerindeki tek bir ek taşır.

Dönüşlü çatı ne yapar

Dönüşlü çatı bir fiil biçimidir, ayrı bir sözcük değildir. Gövdeye eklenen tek bir ek, öznenin eylemi kendi üzerinde gerçekleştirdiğini söyler; başka dillerin ayrı bir 'kendini' sözcüğüne ya da bir öbeğe başvurduğu anlamı Türkçe doğrudan fiile katar: giyinmek 'üstünü giymek', yıkanmak ise 'kendini yıkamak' demektir.

Bu fiillerin her biri sıradan bir geçişli fiil olarak, yani bir nesne isteyen bir fiil olarak yola çıkar. Eki ekleyin, nesne öznenin içine katlanır: taramak '(birinin saçını) taramak', taranmak ise 'kendi saçını taramak' olur. Eylemi yapan, artık eylemi alan da olmuştur.

Ek nasıl seçilir

Ekin iki biçimi vardır ve hangisinin geleceğine gövdenin son sesi karar verir. Ünsüzden sonra, kendi ünlüsü olan tam bir hece, -in gelir. Ünlüden sonra ise gövdeye yalnızca eklenip kalan yalın ünsüz -n gelir.

Ünsüzle gelen ekin içindeki ünlü, gövdenin son ünlüsünün hem kalın/ince hem de düz/yuvarlak niteliğini kopyalar; bu yüzden dört ayrı biçimde ortaya çıkar — -ın, -in, -un, -ün. Ünlüden sonra uyum sağlayacak bir ünlü yoktur: ek her seferinde tek ünsüz -n olarak kalır.

Fiili kurmak

Ünsüzle biten bir gövdeye dört biçimli -in doğrudan gelir. giymek gövdesi giyinmek, soymak gövdesi soyunmak, örtmek gövdesi ise örtünmek verir — her ek gövdenin kendi ünlüsüyle seçilir.

Ünlüyle biten bir gövdeye yalnızca yalın -n eklenir. taramak gövdesi taranmak, hazırlamak gövdesi ise hazırlanmak verir — gövdenin ünlüsü yerinde durur, -n sona biner.

Beş çözümlü fiil

Bunların her birini 'kendine bir şey yapmak' diye okuyun. Gövde, yalın geçişli fiildir; ek, eylemi içe döndürür.

Dönüşlü çatıya karşı edilgen

Edilgen çatı tıpkı dönüşlü gibi görünebilir. Olağan eki -il'dir, ama ünlüden sonra edilgen de yalın -n'ye — dönüşlünün orada kullandığı ekin ta kendisine — iner. Böylece ünlüyle biten bir gövde iki çatıya tek biçim verir: yıkanmak hem 'kendini yıkamak' hem de 'başkası tarafından yıkanmak' demektir ve ikisini yalnızca çevresindeki cümle ayırır.

Ünsüzle biten bir gövdede iki çatı ayrılır. giymek fiilinin dönüşlüsü, -in ile kurulan giyinmek'tir: kişi kendini giydirir. Edilgeni ise -il ile kurulan giyilmek'tir: giysi, adı anılmayan biri tarafından giyilir. Biri eylemi giyen kişiye geri döndürür, öbürü giysinin adı anılmayan biri tarafından giyildiğini söyler.

Bir fiilin dönüşlü okunuşu hiç yoksa, yalın -n yalnızca edilgen olabilir: okunmak 'biri tarafından okunmak' demektir, asla 'kendini okumak' değil. Ölçüt anlamdır — dönüşlü her zaman 'kendini' der, edilgen ise 'yapılır' der.

Çatıya karşı zamir

Türkçenin 'kendini' demenin ikinci bir yolu daha vardır: dönüşlülük zamiri kendi. Onunla fiil yalın ve geçişli kalır, dönüşlü anlamı ayrı bir nesne olarak zamir taşır. Yani öznenin kendini yıkadığını iki türlü söyleyebilirsiniz: yıkandı — dönüşlü çatı, tek sözcük — ya da kendini yıkadı, yani önünde zamir bulunan yalın yıkamak fiili.

Tek sözcüklük çatı, küçük bir öz bakım fiilleri kümesiyle sınırlıdır ve en doğal orada durur. kendi zamiri ise genel araçtır: her geçişli fiille çalışır ve vurgu katar — 'kadın kendi kendini yıkadı'. İkisinin de mümkün olduğu yerde yıkandı gündelik seçimdir, kendini yıkadı ise vurgulu ya da karşıtlık bildiren seçenektir.

Günlük öz bakım fiilleri

Dönüşlü çatı günlük düzenin çevresinde toplanır — yıkanma, bakım, giyinme, hazırlanma. Öğrenen onunla en çok burada karşılaşır; bu yüzden şu bir avuç fiili bir küme olarak bilmeye değer: bir sabah yıkandı, ardından taranmak ve hazırlanmak diye akıp gidebilir.