Türkçede emir kipi: -sın eki ve komutlar
Türkçede emir kipi nasıl işler — tekil bir 'sen' için çıplak gövde, çoğul -(y)ın, üçüncü kişili -sın, ünlüden sonra araya giren -y- kaynaştırması, -me ile olumsuz buyruklar ve neden birinci kişi biçiminin bulunmadığı.
Ekle ·
Emir kipi buyruk verir ve rica bildirir; Türkçe bunlardan dört tane kurar — tekil bir 'sen', çoğul ya da nazik bir 'siz' ve üçüncü kişili 'gelsin' ile 'gelsinler' için.
Emir kipi ne yapar
Emir kipi birine harekete geçmesini söyler. Tek bir kişi için dildeki en yalın biçimdir: üzerine hiçbir şey eklenmemiş, çıplak fiil gövdesi. gel 'gel!', bak ise 'bak!' demektir. Mastar gelmek 'gelmek' sonundaki eki yitirir; ayakta kalan gel parçası ise çoktan buyruğun kendisidir.
O tekil 'sen'in ötesinde Türkçe üç buyruk daha kurar: çoğul ya da nazik gelin 'gelin', üçüncü kişili gelsin 'o gelsin' ve onun çoğulu gelsinler 'onlar gelsin'. Toplamda dört kişi; aşağıdaki bölümler bunları ek ek ele alır.
Ekler nasıl uyum sağlar
Ünlü taşıyan her emir eki, gövdenin son ünlüsüyle dört yönde uyum sağlar; hem önlük-artlık özelliğini hem de yuvarlaklığını eşler. Tablo, her ünlü sınıfını zorladığı çoğul eki ve üçüncü kişi ekiyle eşleştirir.
| Son ünlü | Çoğul eki | Üçüncü kişi eki |
|---|---|---|
| a · ı | -ın | -sın |
| e · i | -in | -sin |
| o · u | -un | -sun |
| ö · ü | -ün | -sün |
Böylece son ünlüsü a ya da ı olan bir gövde çoğulda -ın, üçüncü kişide -sın alır; e ya da i, -in ile -sin alır; o ya da u, -un ile -sun alır; ö ya da ü ise -ün ile -sün alır. Yalnızca ünlü değişir; çoğulun n'si ile üçüncü kişi ekinin s'si hiç değişmez.
Dört kişi
gelmek 'gelmek' fiilini dört kişinin hepsinden geçir. Tekil buyruk, çıplak gövde gel'dir. Çoğul -in ekler: gelin, birden çok kişiye ya da nazik bir 'siz' olarak söylenir. Üçüncü kişi -sin ekler: gelsin 'o gelsin'. Üçüncü kişinin çoğulu ise çoğul -sinler ekini üstüne koyar: gelsinler 'onlar gelsin'.
Çoğulun daha resmî bir ikizi vardır. -iniz ekle, buyruk belirgin biçimde nazikleşir: geliniz, tabelaların ve anonsların 'buyurun, geliniz'i. Gündelik konuşmadan daha katıdır; yazılı duyurulara ve özenli hitaba aittir.
Baş fiilimiz gör 'görmek' üzerindeki tam küme, çıplak gör yanında görün, görsün ve görsünler biçiminde dizilir — başka bir gövde üzerinde aynı dört ek, paradigma olarak eksiksiz üretilir.
| Türkçe | Ekler | Anlam |
|---|---|---|
| gel | gel | gel! (tek kişiye) |
| gelin | gel + in | gelin! (birden çok kişiye ya da nazikçe) |
| gelsin | gel + sin | o gelsin |
| gelsinler | gel + sin + ler | onlar gelsin |
Ünlüyle biten gövdelerden sonra kaynaştırma
Çoğul eki kendi ünlüsüyle başlar; bu yüzden gövde zaten bir ünlüyle bitiyorsa, iki ünlüyü ayrı tutmak için araya bir kaynaştırma -y-'si girer. beklemek 'beklemek' fiilinin ünlüyle biten gövdesi bekle'dir ve çoğulu kaynaştırmalı -yin ekini alır: bekleyin, yalın ekin vereceği çakışma değil. okumak 'okumak' da aynısını yapar: okuyun 'okuyun'.
Ünsüzle biten bir gövdeye kaynaştırma gerekmez — ek doğrudan eklenir; bu yüzden gel, yalın gelin'i verir, bak, bakın'ı verir, oturmak 'oturmak' ise oturun'u verir. Bunu ters çevirmekten iki yanlış doğar: ünsüzden sonra araya bir -y- sıkıştırmak yanlış gelyin'i üretir, ünlüden sonra onu düşürmek ise yanlış beklein'i üretir.
Kaynaştırma olumsuz çoğulda da ortaya çıkar; çünkü olumsuzluk eki bir ünlüyle kapanır: gitmek 'gitmek', gitmeyin 'gitmeyin' verir; -y- olumsuzlukla çoğul arasında durur.
| Türkçe | Ekler | Anlam |
|---|---|---|
| bekleyin | bekle + yin | bekleyin! (birden çok kişiye ya da nazikçe) |
| gitmeyin | git + me + yin | gitmeyin! (birden çok kişiye) |
Çözümlenmiş beş biçim
Bunların her birini birine yöneltilmiş bir buyruk olarak oku — tek kişi için çıplak gövde, çoğul ile üçüncü kişi için ekler.
| Türkçe | Ekler | Anlam |
|---|---|---|
| gel | gel | gel! |
| bak | bak | bak! |
| gelin | gel + in | gelin! (çoğul ya da nazik) |
| gelsin | gel + sin | o gelsin |
| gelsinler | gel + sin + ler | onlar gelsin |
Kişinin kendine buyruğu yoktur
Birinci kişili emir yoktur. Kendine, başkasına buyurduğun gibi buyuramazsın; bu yüzden paradigma dört kişide durur — iki 'sen/siz' biçimi ile gelsin 'o gelsin' gibi üçüncü kişili buyruk biçimleri. 'geleyim' anlamına gelecek uydurma bir gelim ise düpedüz Türkçe değildir.
O boşluğu dolduracak dilek — 'geleyim', 'gideyim' — başka bir kip olan istek kipiyle taşınır. İstek kipinin birinci kişisi geleyim 'geleyim'dir; öğrenenin kendine buyurmak için başvurduğu biçim de budur. Bu, emir kipi değil, kendi başına bir kiptir.
| Türkçe | Ekler | Anlam |
|---|---|---|
| gelsin | gel + sin | o gelsin (emir kipi birinci kişiye değil, üçüncü kişiye kadar uzanır) |
Çoğul ve nezaket
Çoğul buyruk çift iş görür. Bir gruba söylendiğinde gelin yalınca 'hepiniz gelin' demektir. Tek bir kişiye söylendiğinde ise aynı gelin, nazik bir 'gelin'dir — Türkçe, birçok dilin çoğul 'siz'i kullandığı gibi, çoğulu bir saygı işareti olarak kullanır. Onu çıplak gel yerine seçmek, bir buyruğu ricaya yumuşatır.
Ek bir incelik için Türkçe lütfen 'lütfen' ekler ve resmî duyurularda daha dolgun geliniz'e uzanır. buyurmak fiilinden aynı yolla kurulan buyurun 'buyurun / buyurun geçin / buyurun girin', tezgâh başlarında ve kapı önlerinde duyacağın gündelik nazik davettir.
| Türkçe | Ekler | Anlam |
|---|---|---|
| gelin | gel + in | gelin! / içeri girin (nazik) |
| bekleyin | bekle + yin | lütfen bekleyin (nazik ya da çoğul) |
Üçüncü kişi buyrukları
Üçüncü kişi emri, kendisiyle konuşulmayan biri hakkında buyruk verir — 'o gelsin' ya da 'onu getirt'. gelsin 'o gelsin' ya da 'onu getir' demektir, gelsinler ise onun çoğuludur, 'onlar gelsin'. Çoğu zaman 'gelse iyi olur' ya da 'gelsin bari' tınısını taşır; dinleyen kişi aracılığıyla iletilen bir dilek.
Bir buyruğu iletmek için ona başvurursun — 'ona gelmesini söyle', gelsin olur — ve iyi dilek kalıplarında, üçüncü kişinin bir dinleyene değil kadere seslendiği yerlerde. Üzerinde durduğu çıplak gövdeler görünür kalır: gör, görsün 'o görsün' verir, bak, baksın 'o baksın' verir, oturmak ise otursun 'o otursun' verir.
| Türkçe | Ekler | Anlam |
|---|---|---|
| gelsin | gel + sin | o gelsin |
| gelsinler | gel + sin + ler | onlar gelsin |
Olumsuz buyruklar
Olumsuz bir buyruk, olumsuzluk ekini gövde ile herhangi bir kişi eki arasına yerleştirir. En yalın durum çıplak tekildir: gel 'gel', gelme 'gelme' olur; ön ünlülü gövdede -me, art ünlülü gövdede ise -ma gelir.
Çoğulda olumsuzluk ile çoğul üst üste biner ve olumsuzluk bir ünlüyle bittiği için kaynaştırma -y-'si yeniden belirir: gitmek 'gitmek', gitmeyin 'gitmeyin' verir; olumsuzluğun ardından kaynaştırmalı çoğul gelir. Üçüncü kişi olumsuzları da aynı yolla kurulur; -sinler ve -sınlar ekleri olumsuzluğun üstüne biner.
| Türkçe | Ekler | Anlam |
|---|---|---|
| gelme | gel + me | gelme! |
| gitmeyin | git + me + yin | gitmeyin! (çoğul ya da nazik) |
Sık sorulan sorular
- Türkçede 'geleyim' gibi birinci kişili bir emir var mı?
- Hayır — Türkçede birinci kişili emir yoktur. Buyruk, iki 'sen/siz' biçimi ile gelsin 'o gelsin' gibi üçüncü kişili biçimlerde durur. Uydurma gelim gerçek bir biçim değildir. 'Geleyim' demek için Türkçe başka bir kipe, istek kipine geçer: geleyim.
- Türkçede bir buyruk nasıl nazikleştirilir?
- Tek bir kişiyle konuşurken bile çoğul ekini kullan: çıplak gel sert dururken gelin nazik bir 'gelin'dir. Daha resmî olmak için lütfen 'lütfen' ya da duyuruların daha dolgun geliniz'ini ekle; gündelik nezaket ise buyurun 'buyurun geçin' gibi kalıp biçimlere başvurur. Saygı için çoğul kullanmak başlıca yoldur.
- Bir buyruktaki -sın eki, gelsin örneğindeki gibi, ne anlama gelir?
- Bu, üçüncü kişi emridir — kendisine seslenilmeyen biri hakkında bir buyruk, 'o gelsin' ya da 'onu getir' karşılığı. gelsin 'o gelsin' demektir, çoğulu gelsinler ise 'onlar gelsin'. Onu, konuştuğun kişi aracılığıyla bir buyruğu iletmek için kullanırsın.
- Türkçede birine bir şeyi yapmamasını nasıl söylersin?
- Olumsuzluk ekini gövde ile herhangi bir kişi eki arasına koy. 'Gel' gel, 'gelme' gelme olur; çoğulda kaynaştırma geri döner, böylece 'gitmeyin' gitmeyin olur. Ek, ön ünlüden sonra -me, art ünlüden sonra -ma biçimindedir; olağan uyumu izler.