Türkçede -arak / -erek Zarf-fiili: Yaparak, Yaparken
Türkçe -(y)ArAk zarf-fiili, "yaparak / yaparken" — tarz ve araç zarfını nasıl kurduğu, -erek ya da -arak'ı seçen iki yönlü ünlü uyumu, yürüyerek ve okuyarak'taki kaynaştırma -y-'si, ederek'te d'ye yumuşayan t, ve zarf-fiil cümlesi ile ana cümlenin tek bir özneyi paylaşması gereken kural.
Ekle ·
Bu zarf-fiil, bir fiili tarz zarfına çevirir: asıl eylemin nasıl ya da hangi araçla yapıldığını adlandırır; her iki cümle tek bir özneyi paylaşır ve aynı anda gerçekleşir.
Bu zarf-fiil ne yapar
Türkçe, "yaparak" ve "yaparken" anlamlarını tek bir sözcüğe katar. Eki bir fiil gövdesine ekleyin, asıl fiile yaslanan bir zarfa dönüşür: koşmak "koşmak", koşarak "koşarak" verir; koşarak geldi ise "koşarak geldi" demektir.
Adlandırdığı eylem ile asıl fiil bir ve aynı özneye aittir; ikisi de tek bir zaman diliminde birlikte gerçekleşir. gülerek anlattı, "gülerek anlattı", örneğinde tek bir kişi hem güler hem anlatır — gülme, anlatmayı renklendirir.
Ünlü uyumu eki seçer
Ekin ünlüsü, gövdenin son ünlüsünün ön ya da art niteliğini kopyalar. Ön ünlüler — e, i, ö, ü — -erek alır, böylece gülmek sözcüğü gülerek olur. Art ünlüler — a, o, u ve noktasız ı — -arak alır, böylece bakmak sözcüğü bakarak olur.
| Son ünlü | Ünsüzden sonra | Ünlüden sonra |
|---|---|---|
| e · i · ö · ü | -erek | -yerek |
| a · ı · o · u | -arak | -yarak |
Burada yalnızca son ünlünün ön/art ayrımı önemlidir; yuvarlak olup olmaması hiçbir rol oynamaz. Ekin dört değil iki ünlü biçiminin olması bundandır — ön ünlüden sonra -erek, art ünlüden sonra -arak.
Kaynaştırma ve yumuşayan bir ünsüz
Gövde zaten bir ünlüyle bittiğinde, iki ünlü asla karşılaşmasın diye araya kaynaştırma -y-'si girer: yürümek sözcüğü yürüyerek, okumak sözcüğü okuyarak olur. Bu kaynaştırmalı biçimler yukarıdaki tablonun üçüncü sütunudur — -yerek ve -yarak, başlarında kayıcı ünsüzle -erek ve -arak'tan başka bir şey değildir.
etmek "etmek", zarf-fiilini t ile biten bir gövde üzerine kurar ve bu t, ünlüyle başlayan ekten önce d'ye dönüşerek ederek "ederek" verir. Ekleme yerinde duyduğunuz, yumuşamış olan bu ünsüzdür.
Çözümlenmiş beş biçim
Bunların her birini "nasıl?" ya da "hangi araçla?" sorusuna bir yanıt olarak okuyun — girdikleri cümlenin zarfı.
| Türkçe | Ekler | Anlam |
|---|---|---|
| koşarak | koş + arak | koşarak, koşa koşa |
| gülerek | gül + erek | gülerek, bir gülüşle |
| bakarak | bak + arak | bakarak, bakılırsa |
| binerek | bin + erek | binerek, ona binerek |
| ederek | ed + erek | ederek, yaparak |
Her iki cümle için tek özne
Bu zarf-fiilin tek sağlam kuralı, kimin eylediğiyle ilgilidir. Adlandırdığı eylem ile asıl fiil aynı özneye ait olmak zorundadır. otobüse binerek gittik işler; çünkü tek bir "biz" her ikisini de yapar — otobüse biner ve gider —, böylece zarf-fiil iki cümleyi bir tek cümlede birleştirebilir.
- koşarak geldi — 'koşarak geldi'. Tek bir kişi koşar ve varır, bu yüzden zarf-fiil ayakta durur.
- Ben otobüse binerek arkadaşım gitti — burada 'ben' binerim ama bir arkadaş gider. İki özne olduğundan zarf-fiil çöker ve Türkçe tam bir çekimli cümleye geri döner.
- gülerek anlattı — 'gülerek anlattı'. Tek bir kişi hem güler hem anlatır, ve zarf-fiil sorunsuzdur.
- Ben gülerek annem anlattı — burada 'ben' gülerim ama bir anne anlatır. Yine iki özne, ve yine zarf-fiil ayakta duramaz.
Tarzı anlatmak
Zarf-fiilin bir işi, asıl eylemin tarzını — nasıl yürütüldüğünü — resmetmektir. koşarak, gelişin koşarak yapıldığını söyler; gülerek, anlatmanın bir gülüşle yapıldığını; bakarak ise işin gözünü bir şeye dikerek yapıldığını söyler.
| Türkçe | Ekler | Anlam |
|---|---|---|
| koşarak | koş + arak | koşarak, koşar adımlarla |
| gülerek | gül + erek | gülerek, bir gülüşle |
| bakarak | bak + arak | bakarak, gözünü ona dikerek |
Aracı anlatmak
Tam da aynı biçim, aracı adlandırır — amaca ulaşılan yöntemi. otobüse binerek gittik, gidişin otobüse binerek yapıldığını söyler; yürüyerek "yaya olarak", okuyarak ise "okuyarak" demektir.
| Türkçe | Ekler | Anlam |
|---|---|---|
| binerek | bin + erek | binerek, binme yoluyla |
| yürüyerek | yürü + y + erek | yürüyerek, yaya olarak |
| okuyarak | oku + y + arak | okuyarak, okuma yoluyla |
Sık sorulan sorular
- -erek eki ne yapar?
- Bir fiili tarz ya da araç zarfına çevirir — bir şeyi "yaparak" ya da "yaparken". koşarak "koşarak", gülerek "gülerek" demektir. Adlandırdığı eylem, asıl fiille tek bir özneyi paylaşır ve aynı anda gerçekleşir. İki biçimi vardır: ön ünlülü gövdeden sonra -erek, art ünlülü gövdeden sonra -arak.
- Ek ne zaman -yerek ya da -yarak olur?
- Ünlüyle biten bir gövdeden sonra. İki ünlü çarpışmasın diye araya kaynaştırma -y-'si girer ve yürüme fiilinden yürüyerek, okuma fiilinden okuyarak elde edilir. Ünsüzle biten bir gövde ise koşarak örneğindeki gibi yalın eki alır.
- İki eylemin de aynı özneye ihtiyacı var mı?
- Evet — belirleyici kural budur. Zarf-fiil ile asıl fiil tek bir özneyi paylaşmak zorundadır. otobüse binerek gittik, "otobüse binerek gittik", işler; çünkü tek bir "biz" her ikisini de yapar. İki cümleye farklı özneler verin — Ben otobüse binerek arkadaşım gitti örneğindeki gibi — ve zarf-fiil artık dilbilgisel olmaz; Türkçe o zaman tam bir çekimli cümle kullanır.
- Bu zarf-fiilin 'iken' anlamındakinden farkı nedir?
- İkisi de asıl fiile sahne kuran zarf-fiillerdir ve ikisi de "yaparken" diye okunabilir. Fark, öznededir. Bu ek, -erek ve -arak, zarf-fiil ile asıl fiilin tek bir özneyi paylaşmasını şart koşar; "iken" zarf-fiili ise kendi cümlesinin ayrı bir özne taşımasına seve seve izin verir. Böylece tek bir koşup-varan olan koşarak geldi, bu zarf-fiilin öz yurdudur; iki özneli bir arka plan ise ötekine aittir.