Türkçede sonralık zarf-fiili: -dikten sonra
Türkçe sonralık zarf-fiili -dikten sonra bir eylemin ana cümleden önce bittiğini nasıl bildirir — -DIK sıfat-fiilindeki dört yönlü uyum, her zaman sertleşen -tan/-ten ablatifi, gittikten ve çıktıktan biçimlerindeki d'den t'ye sertleşme, gördükten'in k'sini neden koruduğu ve -meden önce'nin verdiği "bir eylemden önce" aynası.
Ekle ·
Bu zarf-fiil bir eylemi, ana cümle gerçekleşmeden önce bitmiş olarak imler — "bir şey yaptıktan sonra" anlamına gelir ve kendine ait bir kişi eki almaz.
Bu zarf-fiil ne anlatır
Türkçede İngilizcedeki "after" işini tek başına gören bir sözcük yoktur. Bu yapı, fiilin üzerine öğrenenin daha önce tanıdığı üç parçayı yığar — sıfat-fiil, ablatif eki ve "sonradan" anlamındaki sonra edatı — böylece yemek fiili yedikten sonra biçimine, gelmek fiili de eve geldikten sonra biçimine dönüşür.
Adlandırdığı eylem, ana cümle gerçekleştiğinde çoktan tamamlanmıştır. İşi bitirdikten sonra eve gittik cümlesinde işi bitirmek önce, eve gitmek sonra gelir; iki olay bu sırayla okunur.
Dört yönlü ünlü uyumu
Ekin çekirdeğindeki sıfat-fiil dar bir ünlü taşır, bu yüzden kökün son ünlüsüyle dört yönlü uyum sağlar. Art ünlülü bir kök -dık ya da -duk alır; ön ünlülü bir kök -dik ya da -dük alır. Hangisi gelirse gelsin, ablatif de onun üzerine kaynaşır.
| Kökün son ünlüsü | Sıfat-fiil | Ablatifle birlikte |
|---|---|---|
| a · ı | -dık | -dıktan |
| e · i | -dik | -dikten |
| o · u | -duk | -duktan |
| ö · ü | -dük | -dükten |
Bu yapıdaki ablatif her zaman sertleşmiş biçimiyle, -tan ya da -ten olarak gelir. Sıfat-fiil ötümsüz k ile biter ve ötümsüz bir ses ablatifin d'sini t'ye çevirir, böylece ekin tamamı ekleme yerinde sağlam bir t ile -dıktan ve -dikten okunur.
Ünsüzlerin karşılaştığı yer
Ötümsüz ünsüzlerden — p ç t k f h s ş — biriyle biten bir kök, sıfat-fiilin baştaki d'sini t'ye sertleştirir. gitmek fiili gittikten verir, çıkmak fiili de çıktıktan verir. d'yi yumuşak bırakıp gitdikten yazmak, kaçınılması gereken kaymadır.
Sıfat-fiilin kendi k'si k olarak kalır. O k yalnızca bir ünlüden önce ğ'ye yumuşar, ablatif -ten ise bir ünsüzle başlar — bu yüzden görmek fiili, k'si yerinde duran gördükten biçimini verir. gördüğten yazılışı, gerçekten bir ünlünün ardından geldiği gördüğüm biçiminden ğ'yi ödünç alır ve burada yeri yoktur.
Beş çözümlenmiş biçim
Aşağıdakilerin her birini "bir şeyden sonra" diye oku. Anlamı sıfat-fiil ile ablatif taşır, sonra ise yapıyı tamamlamak için kendi sözcüğü olarak ardından gelir.
| Türkçe | Ekler | Anlam |
|---|---|---|
| yedikten | ye + dik + ten | yedikten sonra |
| geldikten | gel + dik + ten | geldikten sonra |
| okuduktan | oku + duk + tan | okuduktan sonra |
| gördükten | gör + dük + ten | gördükten sonra |
| gittikten | git + tik + ten | gittikten sonra |
Sonra yapmak ile önce yapmak
Karşıt ilişki — "bir şeyden önce" — bu zarf-fiille değil, başka bir zarf-fiilin ardından gelen önce edatıyla kurulur. yemeden önce "yemekten önce" ve gitmeden önce "gitmekten önce" anlamına gelir. Ayırt edici olan edattır: sonra çoktan yapılmış bir eyleme geri bakar, önce ise henüz başlamamış bir eyleme ileri bakar.
- yedikten sonra — 'yedikten sonra'. Yeme biter, ardından ana cümle gelir.
- yemeden önce — 'yemeden önce'. Önce ana cümle, sonra yeme gelir.
İki eylemi zaman içinde sıralamak
Zarf-fiilin gündelik işi iki olayı arka arkaya dizmektir: biri biter, öteki onu izler. işi bitirdikten sonra öbeği önceki olayı belirler, ana cümle ise ardından geleni bildirir: İşi bitirdikten sonra eve gittik.
| Türkçe | Ekler | Anlam |
|---|---|---|
| yedikten | ye + dik + ten | yedikten sonra |
| bitirdikten | bitir + dik + ten | bitirdikten sonra |
Eylemi kim yapar
Zarf-fiil hiçbir kişi eki taşımaz, bu yüzden tek başına kimin eylediğini söylemez. Bu, ana cümleden okunur ve genellikle onun öznesidir: eve geldikten sonra öbeğinde, cümlenin eve geldiğini söylediği kişi, ana fiilin de betimlediği kişidir. Tek bir biçim, geldikten, "ben geldikten sonra", "biz geldikten sonra" ve "onlar geldikten sonra" anlamlarının hepsini birden karşılar.
| Türkçe | Ekler | Anlam |
|---|---|---|
| geldikten | gel + dik + ten | geldikten sonra |
| çıktıktan | çık + tık + tan | çıktıktan sonra |
Sık sorulan sorular
- yedikten sonra gibi bir biçim ne anlama gelir?
- "Yedikten sonra" demektir. Bu yapı, sıfat-fiil ile ablatifi fiilin üzerine yığar, ardından "sonradan" anlamındaki sonra edatını getirir ve ana cümle gerçekleşmeden önce tamamlanan bir eylemi adlandırır. gelmek fiili eve geldikten sonra verir. Ek hiçbir kişi eki almaz, bu yüzden kimin eylediği ana cümleden okunur.
- Neden gittikten deniyor da gitdikten denmiyor?
- Çünkü gitmek ötümsüz t ile biter ve ötümsüz bir ünsüz, sıfat-fiilin d'sini t'ye sertleştirir. p ç t k f h s ş seslerinden biriyle biten her kök aynı davranır, bu yüzden çıkmak fiili çıktıktan verir. Yumuşak d'li gitdikten yazılışı hiçbir zaman yazılmaz.
- Neden gördükten deniyor da gördüğten denmiyor?
- Çünkü sıfat-fiilin k'si ancak bir ünlüden önce ğ'ye yumuşar, ablatif -ten ise bir ünsüzle başlar. Bu yüzden k yerinde durur: gördükten. gördüğten biçimi, ğ'nin ardından gerçekten bir ünlü geldiği gördüğüm biçiminden ğ'yi ödünç alır ve bu yapıda yanlıştır.
- "Bir şey yaptıktan sonra" yerine "bir şey yapmadan önce" nasıl denir?
- Zarf-fiili ve edatı değiştir. "Sonra" anlamı yedikten sonra biçiminde; "önce" anlamı ise sonra edatının durduğu yerde önce edatını kullanarak yemeden önce biçiminde çıkar. gitmeden önce de aynı yolla kurulur.