Türkçede görülen geçmiş zaman: -di, -dı, -du, -dü
Türkçede görülen geçmiş zaman nasıl işler — dörtlü ünlü uyumu, ünsüz sertleşmesi, kişi ekleri ve duyulan geçmiş zamandan farkı.
Ekle ·
Görülen geçmiş zaman, olup biteni kesinleşmiş bir bilgi olarak aktarır: konuşan onu başkasından duyduğunu değil, doğrudan kendi bildiğini söyler.
Görülen geçmiş zaman ne anlatır
Türkçede iki geçmiş zaman vardır ve aralarındaki seçim, bilginin kaynağı üzerine bir iddiadır. Bu, tanık olunan geçmiştir: Dün geldi cümlesi "dün geldi, ben bunun arkasındayım" demektir.
Doğrudan fiil köküne gelir ve sekiz biçimi vardır — dört ünlü çarpı iki ünsüz — hepsi de önceden kestirilebilir.
Dörtlü ünlü uyumu
Ekin ünlüsü, kökün son ünlüsüne uyar. Bu ek dörtlü uyum gösterir; yani iki değil, dört ünlü arasından seçilir.
| Son ünlü | Ötümlü sesten sonra | p ç t k f h s ş sonrası |
|---|---|---|
| a · ı | -dı | -tı |
| e · i | -di | -ti |
| o · u | -du | -tu |
| ö · ü | -dü | -tü |
okumak fiilinin son ünlüsü u olduğu için ek -du biçimindedir: okudum. görmek fiilinde ö vardır, bu yüzden ünlü ü olur: gördüm.
Ünsüz sertleşmesi
Kök ötümsüz bir ünsüzle bitiyorsa — p ç t k f h s ş — ek d'den t'ye sertleşir. bakmak k ile bittiği için geçmiş zaman biçimi baktık olur.
gitmek t ile biter; t zaten ötümsüzdür, bu yüzden ek sert biçimini alır ve iki t yan yana gelir: gittiniz, asla gitdi değil. Çift harf ayrı bir kuralın sonucu değildir; biri kökün, biri ekindir.
Kişi ekleri
Kişi, zaman ekinden sonra gösterilir ve bu ekler özellikle bu zamana aittir: -m, -n, üçüncü kişi için hiçbir şey, -k, -niz, -ler.
- gördüm — ben gördüm
- gördün — sen gördün
- gördü — o gördü
- gördük — biz gördük
- gördünüz — siz gördünüz
- gördüler — onlar gördüler
Çözümlenmiş örnekler
| Türkçe | Ekler | Anlam |
|---|---|---|
| gördüm | gör + dü + m | ben gördüm |
| geldi | gel + di | o geldi |
| baktık | bak + tı + k | biz baktık |
| gittiniz | git + ti + niz | siz gittiniz |
| okudum | oku + du + m | ben okudum |
Bu geçmiş zamanı ötekine tercih etmek
Türkçe seni seçim yapmaya zorlar. Tanık olduğun ya da kendin yaptığın şey için bu zamanı kullan; duyduğun, çıkardığın ya da sonradan fark ettiğin şey için öğrenilen geçmiş zamanı kullan. Biri ötekinden daha kibar değildir; ikisi farklı iddialar taşır ve yanlışını seçmek, demek istemediğin bir şeyi söyler.
Asıl işi öğrenilen geçmiş zaman görür. Bu zaman "oradaydım" demekten çok, "birinden duydum" demeyi reddeder — tarih anlatımının ve haber dilinin zamanı olması da bundandır; oralarda kimse olaya tanık olduğunu ileri sürmez.
Olumsuzluk eki zaman ekinden önce gelir
Olumsuzluk eki, kök ile zaman ekinin arasına girer, sonrasına değil: görmedim sözcüğü gör + me + di + m parçalarından kuruludur. Zaman eki de kökün değil, olumsuzluk ekinin ünlüsüne uyar; burada -dü değil -di olmasının nedeni budur.
| Türkçe | Ekler | Anlam |
|---|---|---|
| görmedim | gör + me + di + m | ben görmedim |
Sık sorulan sorular
- Türkçedeki -di eki ne anlama gelir?
- Görülen geçmiş zamanı gösterir: bir şey olmuştur ve konuşan bunu kendi bilgisine dayanarak söyler. gördüm biçimi gör + dü + m parçalarından kuruludur.
- -di eki ne zaman -ti olur?
- Ötümsüz bir ünsüzden sonra. Kök p ç t k f h s ş ünsüzlerinden biriyle bitiyorsa d sertleşip t olur: baktık, gittiniz. Ünlü ise ayrıca, dörtlü ünlü uyumuyla seçilir.
- -di'li geçmiş zaman ile -mış'lı geçmiş zaman arasındaki fark nedir?
- Fark, konuşanın bilgiyi nereden edindiğindedir. -di'li geçmiş doğrudan bilgi iddia eder: onu gördün ya da sen yaptın. -mış'lı geçmiş ise duyulan, çıkarılan veya sonradan fark edilen bir şeyi aktarır. Türkçe seçim yapmanı zorunlu kılar; yanlış seçim, kastetmediğin bir iddiada bulunur.